BOX 3 door de jaren heen (deel I)

NIVO 2026 - 16

Al jaren schrijf ik mijn columns over de volstrekte chaos in box 3. Voor de gewone man (volgens Rutte) is dit al lang niet meer te volgen. Zelfs voor belastingadviseurs is het door de jaren heen lastige materie geworden. Recentelijk kwam ik een mooi chronologisch “overzichtsartikel” in het FD tegen. Dat neem ik integraal in twee delen over. Voor nu Deel 1. Veel leesplezier :)

Hoe de noviteit van box 3 eindigde als molensteen om de nek van de politiek

“Box 3 moest het minder makkelijk maken om belasting over sparen en beleggen te ontlopen. De weerstand tegen de heffing op basis van 4% rendement nam snel toe toen de spaarrente daalde. Na lang aarzelen dwong de Hoge Raad regering en parlement om in actie te komen.
De belasting op inkomen uit sparen en beleggen zoals die in 2001 werd ingevoerd, is op 24 december 2021 ten grave gedragen door de Hoge Raad. Sinds het zogeheten “kerstarrest” berust de heffing op dit inkomen op houtje-touwtje-wetgeving en reikt de fiscale horizon voor spaarders en beleggers niet veel verder dan de volgende uitspraak van de hoogste belastingrechter in weer een procedure over de omstreden taks.
Deze maandag buigt de Tweede Kamer zich over de Wet werkelijk rendement box 3. Na jaren van maatschappelijke onvrede, juridische onzekerheid en politieke machteloosheid moet deze wet de belasting in box 3 weer een solide basis geven. Een terugblik op hoe het zo heeft kunnen misgaan met wat zo hoopvol begon.

Proloog

De verantwoordelijke bewindspersonen waren er in 2001 zeer mee in hun nopjes, de Nederlandse noviteit om inkomen uit sparen en beleggen te belasten op basis van een fictief rendement. De nieuwe heffing moest paal en perk stellen aan wat hoogleraar overheidsfinanciën Flip de Kam in 1979 al had beschreven in zijn boek Betalen is voor de dommen: de nationale sport om over inkomen uit vermogen geen belasting te hoeven betalen.
Over de hoogte van het veronderstelde vermogensrendement in wat toen nog de pretbox heette – 4% – maakte toenmalig VVD-minister van Financiën Gerrit Zalm zich geen moment zorgen. ‘Elke sukkel haalt meer dan 4% rendement’, zei Zalm destijds. ‘Wie dat niet lukt, kan bij mij staatsobligaties krijgen met een procent of zes.’ ‘We zagen op straat alleen maar gezichten van blije klanten’, herinnerde zijn PvdA-staatssecretaris Willem Vermeend zich later in het FD over de begindagen van box 3.
Volgens de geestelijk vader van box 3, emeritus hoogleraar fiscale economie Leo Stevens, was de forfaitaire heffing een verlegenheidsoplossing. De bedoeling was een heffing op vermogensopbrengsten die spaarders en beleggers daadwerkelijk hadden ontvangen. Maar voor zo’n vermogenswinstbelasting was meer tijd nodig, aldus Stevens. Eenmaal ingevoerd voelden politici echter geen aandrang meer om de rendementsfictie los te laten.

Adviezen

Het fictieve rendement is economen en fiscalisten steeds een doorn in het oog geweest. Kort samengevat omdat deze fictie de veelvormige werkelijkheid te veel geweld aandoet. Met alle nadelige gevolgen van dien.
Bijna tien jaar na invoering van de vermogensrendementsheffing maakte een handvol deskundigen zijn bezwaren nog eens kenbaar aan een commissie die in opdracht van de minister en de staatssecretaris van Financiën de contouren schetste voor een volgende belastingherziening. Desondanks adviseerde deze studiecommissie in 2010 de één-maat-past-iedereen-benadering in box 3 ongewijzigd te laten.
Drie jaar later, in 2013, constateerde een andere commissie met dezelfde opdracht dat het rendement van 4% dat iedere sukkel zou kunnen halen, geen werkelijkheid was geworden voor belastingbetalers die hun geld sinds 2001 op een spaarrekening hadden staan. Maar ook deze commissie hield vast aan de eenvoud in de uitvoering en de stabiliteit van de belastingopbrengsten van de forfaitaire heffing. Om feit en fictie beter op elkaar te laten aansluiten, zou wel het veronderstelde rendement moeten worden aangepast. Dat wilde de commissie jaarlijks vaststellen aan de hand van het voortschrijdende gemiddelde van de rente op spaargeld.”
Volgende keer, deel II

Bron: FD, 18.01.2026

Conclusie

Deel I van het artikel geeft een mooi beeld van waar we gestart zijn en de eerste haarscheurtjes zichtbaar werden. Deel II (volgende column) laat vervolgens zien hoe de volstrekte box 3 chaos ontstaat. 

Tot over twee weken!